باشگاه دانش آموزي نانو در يك نگاه

رويکرد آموزشي باشگاه دانش آموزي نانو

محتواي وب‌گاه
1. مقالات
2. فعاليت ـ مسابقه
3. گزارش ـ مصاحبه
4. واژه‌نامه

زيرساخت‌هاي اينترنتي باشگاه نانو
توليد محتوا در باشگاه مجازي نانو

تيم کاري سايتِ باشگاهِ نانو در سال 83-1385
• عليرضا منسوب بصيري
• ياسر خوشنويس
• سيامك دهبد
• محسن مرادي

باشگاه دانش آموزي نانو
پيشنهاد باشگاه نانو آذرماه 1383 از سوي بنياد توسعه فردا در ستاد ويژه توسعه فناوري نانو مطرح گرديد و مورد تصويب آن ستاد قرار گرفت، تلاش براي ايجاد وب‌گاه و باشگاه دانش‌آموزي نانو با درک اين ضرورت صورت گرفت که حرکت بنيادين براي رشد و توسعة پايدار در يکي از زمينه‌هاي نوين و کلان علم و فناوري در کشور، نياز به فرهنگ‌سازي و آشنايي ريشه‌اي دانش‌آموزان ــ که دانشگران و فناوران فرداي جامعة ما هستند ــ با اين مقولة نسبتاً پيچيده دارد. اين ضرورت، جهت‌دهندة اهداف کلان اين تلاش به شرح ذيل شده است:
افزايش سواد علمي، درک علمي و منش علمي در دانش‌آموزان نسبت به علوم و فناوري نانو
تشويق دانش‌آموزان به مطالعه و تحقيق در زمينه‌هاي مختلف علوم و فناوري نانو
توليد محتواي علمي ـ آموزشيِ فارسي و مستند در شبکة جهاني براي دانش‌آموزان و معلمان
چشاندن طعم پيشرفت و تقويت غرور ملي جامعه به وسيلة اطلاع‌رساني در مورد توسعة بومي اين فناوري در نوجوانان (برگرفته از اهداف ستاد)

رويکرد آموزشي
با توجه به ماهيت آموزشي طرح، و نيز ماهيت علوم و فناوري‌هاي نانو، يک راهبرد کلان آموزشي، فعاليت‌هاي وب‌گاه را هدايت مي‌کند. اين راهبرد، مبتني بر اين واقعيت است که در نانو، علوم مختلف در هم تنيده شده‌اند و نمي‌توان آن را فارغ از گرايش‌ها و زمينه‌هاي مختلف علمي ديگر آموزش داد. در طرح وب‌گاه و باشگاه نانو تلاش شده است، آشنا ساختن دانش‌آموزان با فناوري نانو به ارتقاي سطح سواد علمي آنها در زمينه‌هاي‌ فيزيک، شيمي، زيست‌شناسي و علوم مواد در سطح مولکولي شود. به طور خلاصه، رويکرد آموزشي اين طرح، آموزش درهم‌تنيدة زمينه‌هاي مختلف علوم با تأکيد بر کاربرد آنها در علوم و فناوري‌هاي نانو است.


محتواي وب‌گاه
محتوايي که در وب‌گاه ارائه شده‌ است، اين عناوين را دارد:
1. مقالات
2. فعاليت ـ مسابقه
3. گزارش ـ مصاحبه
4. واژه‌نامه

1. مقالات‌
مقالات محتواي اصلي آموزشي وب‌گاه را تشکيل مي‌دهند. روش‌هاي مختلفي براي تبيين مفهوم نانودانش و نانوفناوري وجود دارند. هر يک از اين روش‌ها از يک موضوع براي شروع آموزش و انتقال مفاهيم اوليه آغاز مي‌کنند. مثلاً تاريخچة شکل‌گيري نانوفناوري، يا امکانات فوق‌العاده‌اي که در اختيار ما خواهد گذاشت بهانه‌اي براي ورود به يک مبحث است. سپس مفاهيم، ابزارها و... ارائه مي‌شوند. روشي که براي آموزش نانو و توليد مقالات وب‌گاه طراحي مي‌شود، اين مزيت را دارد که مجموعة نانودانش و نانوفناوري را به صورت يک شبکة به‌هم‌پيوسته تبيين مي‌کند.

1.1. مباحث کليدي
وب‌گاه، مجموعه‌مقالاتي با عنوان «مباحث کليدي» دارد. مفاهيم اين مجموعه‌مقالات عبارتند از: توصيف مقياس نانو، اهميت مقياس نانو و مفهوم دست‌کاري (manipulation) که يکي از مهمترين مفاهيم نانوفناوري است.

1.2. موضوعات اساسي
براي تبيين اين مفاهيم، موضوعات اساسي ديگري به ميان مي‌آيند. اين موضوعات عبارتند از:
• مباني تئوريک نانودانش: فيزيک کوانتوم، شيمي مولکولي و...
• ابزار کسب اطلاعات از مقياس نانو: ميکروسکوپ ها و...
• ابزار و روشهاي دست کاري مواد و توليد در ابعاد نانو
• ارتباط نانو با علوم و فناوري هاي پيشين: روشهاي توده اي، فناوري هاي قديمي با رويکرد نانومقياس
• گذشته، حال و آينده نانو: تاريخچه، اخبار و آينده نگري
• نانومواد ونانوساختارها
• نانوفناوري در ايران
• محصولات و بازار نانوفناوري

اين فهرست ممکن است با توجه به پيشنهادها و راهنمايي هاي نويسندگان مقالات و ديگر صاحبنظران تغيير کند.
هنگامي که در مقاله کليدي به يکي از اين موضوعات اشاره شود، لينک به صفحه مرتبط داده مي شود. در هريک از صفحات ديگر نيز لينک به مقاله کليدي و همين طور لينک به صفحه ديگر موضوعات ليست بالا که به آنها اشاره مي شود، ايجاد خواهد شد. اين ساختار در شکل زير نشان داده شده است:

2. فعاليت‌‌ ـ مسابقه
براي تعميق مباحث آموزشيِ مقالات و نيز ايجاد آموزش تعاملي، فعاليت‌هايي طراحي و اجرا مي‌شوند. اين فعاليت‌ها بر مبناي تجربيات کارگاه‌هاي آموزشي و نيز جست‌وجو در وب‌گاه‌هاي مشابه تعريف مي‌شوند. فعاليت‌ها در سه دسته قابل ارائه‌اند:

2.1. فرآيندهاي راهنما
اين فرآيندها شامل آزمايش‌ها و مشاهداتي در مقياس بزرگ‌اند که مي‌توانند راهنماي درک فرآيندهاي ريز که قابل مشاهده نيستند، باشند.

2.2. شبيه‌سازي رايانه‌اي
يکي از بهترين روش‌هاي ممکن براي تعاملي کردن آموزش و تعميق دانسته‌ها «شبيه‌سازي» است. شبيه‌سازي‌ها از ساده‌ترين مسائل مانند شبيه‌سازي برخورد صُلب مولکول‌ها آغاز مي‌شود و تا حد امکان به سمت شبيه‌سازي رفتار شبکة مولکولي پيش مي‌رود.

2.3.سخت‌افزارهاي کمک‌آموزشي
براي آنکه نانودانش و نانوفناوري از حد يک سري مفاهيم يا قوانين نظري و نرم‌افزاري فراتر رود و عيني شود، به روش‌هاي سخت‌افزاري کردن اين موضوعات نياز داريم. يکي از وسايل موجود که استفاده از آن کاملاً تجربه‌شده و بسيار مفيد بوده، «لِگو» است. در اين حالت فرض مي‌کنيم که هر يک از آجرهاي لِگو، يا مجموعه‌اي از آنها، بيانگر يک مولکول يا ساختار نانويي است. بدين وسيله مفاهيم نانودانش و نانوفناوري و خصوصاً امکان دست‌کاري مواد، عيني و مشاهده‌پذير مي‌شود.اين امکان پيش‌بيني شده است که فعاليت‌ها به صورت مسابقه طراحي و ارائه شوند.

3. گزارش ـ مصاحبه
در اين بخش گزارش‌هايي دربارة وضعيت مطالعات و پژوهش در زمينة نانودانش و نانوفناوري در ايران ارائه مي‌شود. همچنين مصاحبه‌هايي با استادان و محققان صورت مي‌گيرد. اهميت اين بخش در اين است که نشان مي‌دهد مفاهيم و موضوعات عنوان‌شده در بخش‌هاي پيشين که ممکن است بسيار شگفت‌آور و غير قابل دسترس تلقي شوند، هم‌اکنون در کشور خودمان در حال پيگيري هستند.

4. واژه‌نامه
واژه‌نامة انگليسي به فارسي و فارسي به انگليسي براي محتواي وب‌گاه ايجاد مي‌شود. بايد به اين نکته اشاره کرد که بخش عمدة محتواي موجود در نانوفناوري، مانند ساير حوزه‌هاي فناوري، به زبان انگليسي است. اگرچه تلاش ما در اين طرح، توليد محتواي فارسيِ نانو براي دانش‌آموزان است، اما نمي‌توان اهميت استفاده از مراجع به زبان اصلي را ناديده گرفت. طراحي و گسترش اين واژه‌نامه قدم اوليه و اساسي براي آماده‌سازي و ترغيب مخاطبان به استفاده از متون مرجع است.


زيرساخت‌هاي اينترنتي باشگاه نانو
يک باشگاه مجازي براي تعامل با مخاطبان خود در اينترنت، نيازمند يک درگاه (portal) قوي و ويژه است که امکانات خاصّ ادارة يک باشگاه مجازي را داشته باشد. از آنجا که مدل مشخصي براي چنين درگاهي تا پيش از اين طراحي نشده بود، درگاه باشگاه اينترنتي نانو پس از طراحي، در «دومين همايش ملي آموزش الکترونيک ايران» به صورت کارگاه ارائه شد. اين درگاه شامل قسمت‌هاي ذيل است:

1. سيستم مديريت محتوا
مديريت مقالات و منابع آموزشي
مديريت فعاليت‌هاي آموزشي
مديريت گزارش‌ها
آرشيو محتوا
ارتباط مقالات

2. سيستم مديريت اخبار و اطلاعيه‌ها
3. سيستم مديريت کاربران
4. سيستم تالار گفت‌وگو
5. سيستم مديريت توليد محتوا
6. سيستم برگزاري آزمون و مسابقه
7. سيستم آمارگيري

توليد محتوا در باشگاه مجازي نانو
توليد محتوا براي دانش‌آموزان در عرصه‌اي که هنوز هيچ فعاليت جدي آموزشي صورت نگرفته است، دشواري‌هاي منحصربه‌فردي دارد. تعداد کمِ افراد حاذق و باتجربه در زمينة فناوري نانو، و افرادي که هم تجربة فعاليتِ آموزشي دارند و هم تجربة فعاليت در عرصة نانو، باعث شده است که مراحل مشخص و ويژه‌اي شامل انتخاب موضوع، نگارش مطلب، ويرايش و افزودن ملحقات آموزشي براي توليد محتوا و انتشار آن در اينترنت طراحي و اجرا گردد که شرح آن در ذيل آمده است:

1.انتخاب موضوع و طراحي اوليه
اين قسمت مرحلة کليدي فرايند توليد محتواست. در اين بخش، موضوع و نحوة بيان آن طراحي مي‌شود. بايد تأکيد کرد که توليد محتواي مناسب وابسته به طراحي دقيق آن در ابتداست. انتخاب موضوع و طراحي اوليه به سه شکل صورت مي‌گيرد:
1.1. بخش اصلي مطالب بر مبناي نقشة محتوا که در بخش محتواي وب‌گاه آمده است و با توجه به موضوعات مورد نياز براي تعميق آشنايي با مفاهيم نانوفناوري طراحي مي‌شوند. با توجه به ارتباط بخش توليد محتوا با افراد مختلفي که در زمينه‌هاي متعدد نانودانش و نانوفناوري فعاليت دارند و نسبت به مقولة آموزش نانوفناوري نيز علاقه‌مندند، موضوعات مورد نياز به اين افراد پيشنهاد مي‌شوند و پس از اعلام آمادگي از سوي نويسندگان، طراحي مفهومي صورت مي‌گيرد.

1.2. بخشي از مطالب وب‌گاه با توجه به زمينه‌هاي تخصصي نويسندگان گسترش مي‌يابد. از آنجا که سعي مي‌شود مطالب وب‌گاه از غناي کافي برخوردار باشند، اين امکان براي نويسندگان فراهم شده است که در زمينه‌هايي که پيش از اين در آنها به شکل تخصصي فعاليت کرده‌اند و امکان ارائة آنها براي دانش‌آموزان وجود دارد، تمرکز بيشتري داشته باشند و موضوعات را به شکل عميق‌تري پيش برند يا موضوعات جديدي را مطرح کنند. اين رويه حتي باعث گسترش نقشة محتوا و افزوده شدن زيرموضوع‌هاي جديدي به نقشه شده است که در طراحي اوليه مورد توجه قرار نگرفته بودند. در صورتي که بتوان در تمامي شاخه‌هاي نقشة محتوا چنين افرادي را به گروه نويسندگان ملحق نمود، امکان توليد يک ساختار آموزشي کامل و در عين حال عميق در حوزة نانوفناوري براي مخاطبانِ هدف فراهم خواهد آمد.

1.3. بخش ديگري از مطالب، در واقع ادامه و تعميق موضوعات پيشين است. تصور اين است که با گذشت مدتي از فرايند توليد محتوا، بخش اصلي مفاهيمِ مورد نياز براي آشنايي با ابعاد مختلف نانوفناوري معرفي شود. پس از اين دوره، اکثر مطالب جديد به تعميق مفاهيم پيشين و در صورت نياز معرفي مفاهيم تخصصي‌تر خواهند پرداخت. به هر ميزان که اين مرحله با دقت بيشتري انجام شود، هماهنگي مطلب نهايي با نقشة محتوا و نيز تناسب آن با اطلاعات و زبان مخاطبان بيشتر خواهد بود. براي مثال، تعيين مفاهيمي که بتوان آنها را براي دانش‌آموز دبيرستاني ــ که اطلاعات کمي از رياضيات و فيزيک دارد و زبان علوم مهندسي را نمي‌شناسد ــ و طراحي نحوة توضيح اين مفاهيم، وظيفة پيچيده و دشواري است که در اين مرحله انجام مي‌شود.

2. نگارش مطلب
اين مرحله بسته به نوع مطلب روند متفاوتي خواهد داشت.

2.1. مقالات و فعاليت‌ها
پس از تعيين موضوع و طراحي اوليه، نگارش مقالات و فعاليت‌ها توسط نويسنده انجام مي‌شود. البته در عمل ديده شده است که براي تسريع در روند نگارش مطالب، نمي‌توان ارتباط با نويسندگان را در اين مرحله قطع کرد.

2.2. تصويرسازي‌ها
اين بخش شامل قصه‌هاي مصور و پويانما است. طراحي اولية اين‌قبيل محتوا، توسط تيم محتوا يا با پيشنهاد و همراهي نويسندگان انجام مي‌شود. پس از آن با حضور گرافيست‌ها طيّ يک يا چند جلسه، بيان تصويري موضوع به دست مي‌آيد. اين روند با اجراي نمونه‌هاي اوليه و بررسي و اصلاح آنها با نظرخواهي از صاحب‌نظران ادامه مي‌يابد تا محصول نهايي به دست آيد.

2.3. گزارش‌ها و مصاحبه‌ها
مرحلة ابتدايي در توليد اين دسته از مطالب، تعيين مراکز تحقيقاتي، آزمايشگاهي يا محققاني است که مي‌توان شرح مختصري از فعاليت آنها را براي مخاطبان وب‌گاه فراهم کرد. اين انتخاب با توجه به مفاهيم معرفي‌شده در باشگاه و نيز قابل ارائه بودن فعاليت‌ها با توجه به دانش مخاطبان انجام مي‌شود. سپس هماهنگي با مراکز تحقيقاتي و دانشگاهي صورت مي‌گيرد و پس از انجام مصاحبه و تهية گزارش، نسخة نهايي براي تأييد به مرکز مورد نظر فرستاده مي‌شود.

3. حروفچيني و ويرايش اوليه
در صورتي که متن ارائه‌شده توسط نويسنده چيده نشده باشد، باشگاه اين کار را انجام مي‌دهد. در اين مرحله، متن از لحاظ محتوا و تطابق با طراحي اوليه بررسي مي‌شود. در برخي موارد متن براي تغييرات جزئي يا حتي بازنويسي به نويسنده باز گردانده مي‌شود.

4. ملحقات
براي آنکه مطالب ارائه‌شده به شکل بهتري منتشر شوند، قسمت‌هايي مانند پيوند به وب‌گاه‌هاي مرتبط، عکس و... به آنها افزوده مي‌شود. اين قسمت‌ها با نام «ملحقات» شناخته مي‌شوند. در مورد اين قسمت‌ها در ادامه بيشتر توضيح داده مي‌شود:

4.1. تعيين واژه‌هاي کليدي
موضوع اصلي براي تکميل ملحقات، تعيين واژه‌هاي کليدي مطلب است. اين واژه‌ها با توجه به متن و همراهي نويسنده تعيين مي‌شوند. از واژه‌هاي کليدي براي جست‌وجو در شبکه و يافتن پيوند، عکس، فيلم و پويانماها استفاده مي‌شود. علاوه بر اين، واژه‌هاي کليدي براي گسترش واژه‌نامة وب‌گاه و نيز گسترش بخش کارگاه توليد محتوا به صورت موضوعاتي که مخاطبان مي‌توانند دربارة آنها بنويسند، مورد استفاده قرار مي‌گيرند.

4.2. عکس، فيلم و اپلت
براي فهم بهتر متن لازم است که عناصر بصري به آن افزوده شوند. در مرحلة اول، بيشتر ملحقات از طريق جست‌وجو در اينترنت به دست آمده‌اند. در مورد برخي از مطالب، با توجه به ابداعي بودنِ ايدة عکس و فيلمي که توسط نويسنده پيشنهاد شد، تصاوير و فيلم‌هايي توليد شدند. اين تصاوير و فيلم‌ها داراي لوگوي ويژة وب‌گاه هستند. در مراحل بعدي، توليد عناصر بصري افزايش خواهد يافت و سعي بر اين است که توليد پويانما و اپلت نيز در دستور کار قرار گيرد.

5. پيوندها
جست‌وجو در اينترنت با توجه به واژه‌هاي کليدي انجام مي‌شود و پيوندهاي مناسب، شامل مقالات انگليسي به زبان ساده، عناصر بصري مانند فيلم‌ها و پويانماها و نيز پيوند به مراکز تحقيقاتي و صنعتي که اطلاعات فني و تصاوير واقعي در اختيار مي‌گذارند، مشخص مي‌شود.

6. ارتباط مطالب
يکي از مهمترين امتيازات باشگاه نانو، بخش ارتباط مطالب است. براي هر يک از مطالب وب‌گاه، دو فهرست راهنماي مطالب تهيه مي‌شود.

6.1. مطالب پيش‌نياز
فهرست اول شامل «مطالب پيش‌نياز» است. هر يک از مطالب داراي مفاهيمي است که به صورت دانسته براي خواننده فرض مي‌شود. آن دسته از مطالب وب‌گاه که مفاهيم پيش‌دانسته در آنها توضيح داده شده‌اند، در فهرست مطالب پيش‌نياز قرار مي‌گيرند. به خواننده پيشنهاد مي‌شود که پيش از مطالعة هر مطلب، مطالب پيش‌نياز را ببيند.

6.2. مطالب مرتبط
فهرست دوم شامل «مطالب مرتبط» است. در اين مطالب، مفاهيمِ مورد بررسي در مطلب اصلي بيشتر توضيح داده مي‌شوند. همچنين ممکن است در مطالب مرتبط، کاربردهاي مفاهيم مطلب اصلي بررسي شوند يا آنکه فعاليتي مبتني بر مفاهيم مطلب اصلي طراحي شده باشد.
وجود فهرست مطالب «پيش‌نياز» و «مرتبط» باعث انتقال ساختار مفاهيم نانودانش و نانوفناوري به مخاطبان مي‌شود. چنان‌که مخاطب مطالب وب‌گاه را با توجه به ساختار ارتباط مقالات مطالعه نمايد، فهم دقيق و سازمان‌يافته‌اي از مفاهيم نانودانش و نانوفناوري مطابق با نقشة محتوا به دست خواهد آورد.

7. ويرايش
ويرايش مطالب به سه شکل انجام مي‌گيرد: ويرايش ادبي، ويرايش علمي، و ويرايش آموزشي.

7.1. ويرايش ادبي
ويرايش ادبي به منظور انطباق متون با رسم‌الخط و دستور زبان فارسي و نيز يکدست‌تر شدن لحن و بيان مطالب صورت مي‌گيرد.

7.2. ويرايش علمي
متأسفانه تلاش براي بهره‌گيري رسمي از اساتيد دانشگاهي براي ويرايش علمي مطالب تاکنون موفقيت‌آميز نبوده است. ويرايش علمي مطالب در حال حاضر توسط تيم محتواي وب‌گاه و با مشورت گرفتن از اساتيد دانشگاهي انجام مي شود.

7.3. ويرايش آموزشي
ويرايش آموزشي مطالب با بهره‌گيري از راهنمايي و مشاورة جناب آقاي دکتر وصالي انجام مي‌گيرد.

8. ويرايش نهايي، تأييد و انتشار
در مرحلة پاياني، آخرين اصلاحات و تغييرات با توجه مراحل افزودن ملحقات و ويرايش‌هاي سه‌گانه و نيز توصيه‌هاي احتمالي نويسنده انجام مي‌شود. سپس متون و عناصر بصري براي انتشار روي وب به بخش فني تحويل مي‌گردد.
 

تيم کاري سايتِ باشگاهِ نانو در سال 83-1385